رتبه نخست ایران در مصرف آنتی‌بیوتیک در دنیا

به گزارش ایسنا، دکتر نازیلا یوسفی، سرپرست دفتر نظارت و پایش فرآورده‌های سلامت سازمان غذا و دارو، در نشست خبری در وزارت بهداشت، با اشاره به وضعیت تجویز و مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها در کشور اظهار کرد: بر اساس بررسی‌های انجام‌شده، در سال ۱۴۰۴ حدود ۳۰.۵ درصد نسخه‌های پزشکان حاوی آنتی‌بیوتیک بوده است. این میزان در نسخه‌های متخصصان اطفال به حدود ۴۵ درصد می‌رسد.

وی افزود: در بررسی‌های انجام‌شده، متخصصان زنان، متخصصان اطفال و پزشکان عمومی در رتبه‌های بالای تجویز آنتی‌بیوتیک قرار دارند؛ این در حالی است که متخصصان عفونی رتبه دهم را در میان گروه‌های پزشکی از نظر تجویز این داروها به خود اختصاص داده‌اند.

یوسفی با بیان اینکه حدود ۱۲ درصد بازار دارویی کشور به آنتی‌بیوتیک‌ها اختصاص دارد، درباره تفاوت میزان مصرف این داروها در مناطق مختلف کشور گفت: میزان مصرف در شهرهای مختلف متفاوت است. در بخش بیمارستان‌های دانشگاهی نیز تهران به دلیل پذیرش بیماران ارجاعی از سایر استان‌ها و برخورداری از تعداد بیشتر بیمارستان‌ها، آمار مصرف بالاتری دارد. بر اساس بررسی‌های بیمارستانی، اهواز کم‌مصرف‌ترین استان در این زمینه بوده است.

سرپرست دفتر نظارت و پایش فرآورده‌های سلامت سازمان غذا و دارو همچنین از آغاز رصد نسخه‌های الکترونیکی پزشکان خبر داد و گفت: در سازمان غذا و دارو، موضوعاتی مانند مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها، سرم‌های تزریقی، کورتون‌ها، داروهای خارج از فهرست رسمی و همچنین در ماه‌های اخیر تجویز و مصرف آمپول‌های لاغری را با حساسیت دنبال می‌کنیم.

وی ادامه داد: از حدود یک ماه گذشته، نسخه‌های الکترونیکی پزشکان مورد رصد قرار گرفته و در موارد لازم، تذکرهای مربوطه به پزشکان داده می‌شود و از آنها برای شرکت در دوره‌های آموزشی دعوت به عمل می‌آید. در نهایت نیز در صورت لزوم، برخوردهای قانونی انجام خواهد شد.

یوسفی با اشاره به وضعیت مصرف آنتی‌بیوتیک در کشور اظهار کرد: بر اساس گزارش‌های موجود، بیش از ۵۰ درصد مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها بدون آنکه هیچ منطقی در فرایند تجویز و مصرف آن دخالت داشته باشد، مصرف می‌شود. همین موضوع متأسفانه جایگاه نامناسبی برای کشورمان در سطح جهانی رقم زده است و در جایگاه اول دنیا در مصرف آنتی بیوتیک هستیم.

وی افزود: بر اساس گزارش‌های سازمان جهانی بهداشت، ایران تا سال ۲۰۲۰ از نظر میزان مصرف آنتی‌بیوتیک در رتبه سوم جهان قرار داشت و دو کشور دیگر در رتبه‌های بالاتر از ایران بودند. اما آخرین گزارش موجود مربوط به سال ۲۰۲۳ است و نشان می‌دهد که اولین در دنیا در مصرف آنتی‌بیوتیک هستیم و فاصله‌مان هم با دنیا زیاد است و تقریبا ۳.۵ برابر متوسط جهانی مصرف داریم.

یوسفی ادامه داد: در حالی که برخی کشورها تلاش کرده‌اند میزان مصرف آنتی‌بیوتیک را کاهش دهند و در این زمینه در حال پیشرفت هستند، ما هنوز در این مسیر موفقیت قابل‌توجهی نداشته‌ایم. این وضعیت به هیچ‌وجه مطلوب نیست؛ چراکه میزان مصرف آنتی‌بیوتیک در ایران حدود سه‌ونیم برابر متوسط جهانی است.

یوسفی همچنین با اشاره به پیامدهای مصرف بی‌رویه سرم در کشور نیز اظهار کرد: یکی از پرسش‌هایی که افراد هنگام مصرف داروها و فرآورده‌های درمانی مطرح می‌کنند، این است که آیا مصرف این مواد ضرری هم دارد یا خیر؟ در پاسخ باید گفت که نخستین و بدیهی‌ترین ضرر مصرف غیرضروری این فرآورده‌ها، تحمیل هزینه‌های اقتصادی به فرد و جامعه است.

وی افزود: در واقع، هزینه‌هایی به افراد و نظام سلامت تحمیل می‌کنیم که اساساً ضرورتی برای آن‌ها وجود ندارد. برای مثال، نیازی نیست هر فردی برای بهبود حال عمومی خود سرم دریافت کند. سرم در واقع حاوی آب و املاح است که هر فردی با توانایی طبیعی بلع، می‌تواند از طریق نوشیدن مایعات، آن‌ها را وارد بدن خود کند.

یوسفی با اشاره به هزینه‌های تولید و عرضه سرم تصریح کرد: تولید سرم، از تهیه مواد اولیه و پلیمرهای مورد استفاده گرفته تا فرایند تولید، بسته‌بندی و عرضه آن، هزینه‌هایی را به جامعه تحمیل می‌کند؛ در حالی که در بسیاری از موارد، اساساً نیازی به مصرف آن وجود ندارد.

وی با بیان اینکه مصرف سرم در بیمار سرپایی منطقی ندارد، ادامه داد: سرم زمانی ضرورت پیدا می‌کند که فرد نیاز داشته باشد دارو یا مایعات به‌سرعت وارد بدنش شود، امکان بلع و مصرف خوراکی دارو را نداشته باشد یا به دلیل تغییرات و شرایط شدید جسمانی، نتواند آب را در بدن خود نگه دارد. در غیر این صورت، تجویز و مصرف سرم ضرورتی ندارد.

یوسفی با طرح این پرسش که چرا افراد هنگام ابتلا به سرماخوردگی برای بهبود سریع‌تر حال عمومی خود درخواست تزریق سرم دارند؟ گفت: متأسفانه یکی از عوامل اصلی افزایش مصرف سرم در کشور، همین تصور نادرست است که افراد با تزریق سرم می‌توانند سریع‌تر سرحال شوند.

وی با اشاره به آمار تولید و توزیع سرم در کشور اظهار کرد: طبق اعلام سازمان بیمه سلامت، پیک مصرف سرم در کشور با توجه به فصل بیماری‌های تنفسی، در آذرماه است. امیدوارم امسال بتوانیم اقداماتی انجام دهیم که برخلاف سال‌های گذشته، شاهد افزایش مصرف سرم نباشیم. سال گذشته حدود ۲۴۰ میلیون قوطی سرم تولید و حدود ۲۲۰ میلیون آن در داروخانه‌ها توزیع شده است. البته آمار توزیع لزوماً به معنای مصرف نهایی نیست. با این حال، حتی اگر نیمی از این میزان نیز مصرف شده باشد، رقم بسیار قابل‌توجهی خواهد بود.

یوسفی با اشاره به ضرورت کاهش تجویزهای غیرضروری دارو به‌ویژه داروهای تزریقی و با بیان اینکه متاسفانه در سرم‌ها نیز شاهد هستیم فرآورده‌های تزریقی دیگری نیز تجویز می‌شود، گفت: یکی از اتفاقاتی که ممکن است در اثر تزریق دارو رخ دهد، بروز واکنش‌های حساسیتی است. اگر فردی به یک دارو یا مواد تشکیل‌دهنده آن حساسیت داشته باشد، در صورت مصرف خوراکی ممکن است واکنش حساسیتی خفیف‌تری بروز کند و حتی فرصت داشته باشد از مصرف دوز بعدی خودداری کند؛ اما در صورت تزریق دارو، احتمال بروز واکنش حساسیتی شدید وجود دارد که حتی می‌تواند به مرگ فرد منجر شود.

وی در ادامه با اشاره به مصرف بی‌رویه برخی آنتی‌بیوتیک‌های تزریقی تصریح کرد: برای مثال یک نوع آنتی‌بیوتیک که متأسفانه به یکی از تجویزهای رایج هنگام ابتلا به سرماخوردگی تبدیل شده است، سالانه تقریباً جان ۱۰ نفر را در کشور می‌گیرد در حالی که ممکن است توجیهی هم برای مصرف آن دارو وجود نداشته باشد.

یوسفی با اشاره به پیامدهای مصرف بی‌رویه آنتی‌بیوتیک‌ها اظهار کرد: در کنار هدررفت منابع مالی و تحمیل هزینه‌های اقتصادی به فرد و جامعه، باید به عوارض جانبی مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها نیز توجه داشت. انواع آنتی‌بیوتیک‌ها می‌توانند عوارض مختلفی از جمله عوارض گوارشی، حساسیت‌های پوستی، واکنش‌های آلرژیک، عوارض گوشی و کلیوی و سایر عوارض جانبی را به دنبال داشته باشند.

وی افزود: اگرچه فردی که تصمیم به مصرف خودسرانه یا غیرضروری آنتی‌بیوتیک می‌گیرد، در وهله نخست خود را در معرض این عوارض قرار می‌دهد، اما مسئله مهم‌تر این است که با مصرف نابه‌جای آنتی‌بیوتیک، به دیگران، سایر هموطنان، نسل آینده، عزیزان و حتی فرزندان خود و محیط زیست نیز آسیب می‌زنیم.

یوسفی با تأکید بر اینکه مقاومت میکروبی محدود به فرد مصرف‌کننده آنتی‌بیوتیک نیست، تصریح کرد: میکروب‌هایی که در اثر مصرف نادرست آنتی‌بیوتیک مقاوم می‌شوند، در محیط و میان افراد جامعه نیز گردش پیدا می‌کنند. این میکروب‌ها در برابر ابزارهایی که برای مقابله با عفونت‌ها و از بین بردن آن‌ها در اختیار داریم، مقاوم می‌شوند و به‌تدریج شرایطی ایجاد می‌کنند که آنتی‌بیوتیک‌ها دیگر نتوانند بر آن‌ها اثر بگذارند.

وی ادامه داد: ممکن است فردی به دلیل ابتلا به سرماخوردگی یا بیماری دیگری به بیمارستان مراجعه کند و پس از درمان از آن بیماری نجات پیدا کند، اما در ادامه باکتری مقاومی در بدن او وجود داشته باشد که در برابر هیچ‌یک از آنتی‌بیوتیک‌های مورد استفاده ما پاسخ ندهد. این وضعیت می‌تواند درمان عفونت‌های بعدی را با دشواری جدی مواجه کند.

یوسفی با هشدار نسبت به گسترش مقاومت میکروبی در کشور، به وضعیت مقاومت میکروبی در مناطق مختلف جهان اظهار کرد: بررسی‌ها نشان می‌دهد که میزان مقاومت آنتی‌بیوتیکی در مناطق مختلف دنیا تفاوت قابل‌توجهی دارد. به‌عنوان مثال، در سطح جهانی از هر شش نمونه بررسی‌شده، حدود یک نمونه با مقاومت میکروبی مواجه بوده است؛ این در حالی است که میزان مقاومت در آسیا و به‌ویژه در کشور ما به‌مراتب بالاتر است. میزان مقاومت آنتی‌بیوتیکی در برخی کشورهای آسیایی بیش از ۳۰ درصد و در کشور ما در برخی موارد بیش از ۵۰ درصد گزارش شده است.

وی با هشدار نسبت به پیامدهای گسترش مقاومت میکروبی در جهان افزود: در شرایطی که برخی آنتی‌بیوتیک‌ها دیگر اثربخشی لازم را در برابر باکتری‌های مقاوم ندارند، پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۵۰ شمار مرگ‌ومیرهای ناشی از مقاومت آنتی‌بیوتیکی به میزان قابل‌توجهی افزایش یابد. برآوردها حاکی از آن است که این معضل می‌تواند سالانه میلیون‌ها نفر را به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم تحت تأثیر قرار دهد.

یوسفی ادامه داد: همه ما در شکل‌گیری و گسترش این معضل سهم داریم و بخش مهمی از این وضعیت به بی‌توجهی، مصرف نامناسب و تجویز غیرضروری آنتی‌بیوتیک‌ها بازمی‌گردد. اگر بیمار به آنتی‌بیوتیک نیاز ندارد، نباید برای او این دارو تجویز شود.

وی با تأکید بر ضرورت رعایت اصول تجویز منطقی آنتی‌بیوتیک‌ها خطاب به پزشکان گفت: درخواست ما از پزشکان محترم این است که در تجویز آنتی‌بیوتیک سه اصل اساسی را رعایت کنند؛ نخست، تجویز آنتی‌بیوتیک فقط در مواردی که بیمار واقعاً به آن نیاز دارد. برای مثال، زمانی که اطمینان داریم بیماری منشأ ویروسی دارد، باید بدانیم که آنتی‌بیوتیک برای درمان آن ضرورتی ندارد.

یوسفی دومین اصل را انتخاب آنتی‌بیوتیک مناسب دانست و افزود: حتی در مواردی که بیمار به آنتی‌بیوتیک نیاز دارد، باید داروی درست و متناسب با نوع بیماری و عامل عفونت انتخاب شود.

وی سومین اصل را مصرف مقدار و دوز صحیح دارو عنوان کرد و گفت: مقدار مصرف آنتی‌بیوتیک نیز اهمیت زیادی دارد؛ چراکه مصرف کمتر از میزان تجویزشده یا استفاده نادرست از دارو می‌تواند در روند درمان اختلال ایجاد کند و به تشدید مشکل مقاومت میکروبی دامن بزند.

یوسفی در ادامه سخنان خود به مسئولیت افراد در مصرف آنتی‌بیوتیک در منزل اشاره کرد و با تأکید بر امکان بازگشت اثربخشی آنتی‌بیوتیک‌ها در صورت کاهش مصرف بی‌رویه آن‌ها اظهار کرد: اگر به میکروب‌ها فرصت داده شود و مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها کاهش یابد، اثربخشی داروهایی که پیش‌تر به‌دلیل مصرف نادرست کارایی خود را از دست داده‌اند، می‌تواند دوباره بازگردد و بار دیگر آنتی‌بیوتیک‌های مؤثر در اختیار داشته باشیم.

وی با اشاره به تغییر وضعیت درمان عفونت‌ها در دهه‌های گذشته گفت: چند دهه پیش، در بیمارستان‌ها مادران به‌راحتی بر اثر عفونت جان خود را از دست می‌دادند، اما امروز مرگ افراد بر اثر عفونت برای ما اتفاقی عجیب و غیرمنتظره است. با این حال، تصویری که در صورت تداوم روند فعلی مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها پیش روی ما قرار دارد، تصویری ترسناک است و به نظر می‌رسد بار دیگر به سمتی حرکت می‌کنیم که افراد به‌دلیل عفونت جان خود را از دست بدهند.

یوسفی ابراز امیدواری کرد که با همکاری مردم، کادر بهداشتی و درمانی و اصحاب رسانه و با تأثیرگذاری بر اصلاح رفتارهای مصرفی جامعه، بتوان این روند را تغییر داد و افزود: امیدوارم بتوانیم مسیر را به عقب برگردانیم.

دکمه بازگشت به بالا