
وقتی اقتصاد، سلیقه را به حسرت تبدیل میکند
بعدازظهر چهارشنبه ۲۷ آبان، شهرکتاب اهواز میزبان دکتر فردین علیخواه، جامعهشناس، بود. این نشست با موضوع طبقه متوسط آغاز شد و به بحث درباره سلیقه، سرمایه فرهنگی، نابرابری، خانواده، شکاف نسلها، مصرف فرهنگی و آینده فرهنگ در ایران رسید. علیخواه با تکیه بر آرای پیر بوردیو، بهویژه مفاهیم سرمایه اقتصادی و فرهنگی، وضعیت امروز طبقه متوسط را از منظر جامعهشناختی بررسی کرد.او با اشاره به دیدگاه بوردیو توضیح داد که سلیقه در خلأ شکل نمیگیرد، بلکه تحت تأثیر خانواده، آموزش و تجربههای اجتماعی است. سرمایه نیز تنها به منابع مالی محدود نیست و سرمایه نمادین، یعنی اعتبار و نفوذ اجتماعی، را در بر میگیرد. از نظر علیخواه، تجربههایی مانند رفتن به کتابفروشی، گالری، کنسرت و سینما در شکلگیری سرمایه فرهنگی و سلیقه نقش دارند. او با یادآوری خاطرات کودکی، بوی کتاب نو و همراهی والدین با فرزندان در کتابفروشیها، بر نقش خانواده در انتقال سرمایه فرهنگی و شکلگیری علایق هنری تأکید کرد.به اعتقاد علیخواه، سرمایه فرهنگی به تشخیص امر ارزشمند کمک میکند، اما سرمایه اقتصادی امکان تجربه آن را فراهم میسازد. فیلم دیدن، سفر و حضور در رویدادهای فرهنگی، علاوه بر علاقه و سلیقه، به امکانات مالی نیاز دارند. کاهش توان اقتصادی طبقه متوسط ایران، بسیاری از این تجربهها، از خرید کتاب و سفر تا حضور در رویدادهای هنری، را بهتدریج از دسترس خارج کرده است. این وضعیت در جمله «من میدانم چی میخواهم، ولی پول انجامش را ندارم» خلاصه میشود؛ فاصلهای میان سبک زندگی مطلوب و امکان تحقق آن که میتواند به حسرت و طرد اجتماعی بینجامد.
علیخواه برای توضیح برخی واکنشهای اجتماعی به این وضعیت، از تعبیر «حسادت طبقاتی» استفاده کرد؛ از طعنههایی مانند «پول دست کیه؟» و «پول داره ولی سلیقهاش صفره» تا تمسخر سبک زندگی طبقه متوسط در شبکههای اجتماعی. او همچنین با اشاره به تحقیقی در الجزایر هشدار داد که تداوم تنگدستی ممکن است نهتنها امکانات، بلکه افق تخیل افراد و توانایی تصور زندگی بهتر را نیز محدود کند.در ادامه، علیخواه با ارجاع به سریال «در انتهای شب» و شخصیتهای ماهرخ و بهنام، مفهوم «ناهمسازی منزلتی» را توضیح داد؛ وضعیتی که در آن سرمایه فرهنگی فرد با موقعیت اقتصادی او تناسب ندارد. فاصله میان تحصیلات، سلیقه و سبک زندگی مطلوب این شخصیتها با شرایط اقتصادی و محل زندگیشان، در صحنههایی مانند رفتوآمد طولانی ماهرخ یا ماجرای آسیاب قهوه بازتاب مییابد. او این ناهمخوانی را در زندگی شاعران و نویسندگان امروز نیز قابل مشاهده دانست؛ درحالیکه بسیاری از شاعران گذشته در خانههای بزرگ و حیاطدار زندگی میکردند، اهالی ادبیات امروز اغلب با آپارتمانهای کوچک، خانههای اجارهای و جابهجایی مداوم روبهرو هستند.
بخش دیگری از نشست به تأثیر شرایط اقتصادی بر انتقال سرمایه فرهنگی به نسل آینده اختصاص داشت. علیخواه با مقایسه کاهش مصرف مواد غذایی در خانوادهها با محدود شدن خرید کتاب، سفر و تجربههای فرهنگی، احتمال نوعی «سوءتغذیه فرهنگی» را مطرح کرد؛ وضعیتی که میتواند فرصتهای رشد فرهنگی نسل بعد را محدود کند. او با اشاره به نظریه بازتولید اجتماعی بوردیو، نقش خانواده و مدرسه را در انتقال سرمایه فرهنگی و بازتولید نابرابری یادآور شد و توضیح داد که فرصتهای آموزش موسیقی و هنر و حتی موفقیت تحصیلی میتوانند به امکانات اقتصادی و فرهنگی خانواده وابسته باشند. از این منظر، کاهش مصرف فرهنگی خانوادهها ممکن است بر میراث فرهنگی نسل آینده اثر بگذارد و دسترسی به هنر را بیش از پیش به توان مالی وابسته کند.بااینحال، علیخواه نسبت به داوری قطعی درباره افول فرهنگی نسل جدید هشدار داد. به اعتقاد او، نسل تازه ممکن است سرمایه فرهنگی متفاوتی داشته باشد؛ نسلی که با رسانهها، ابزارهای ارتباطی و شیوههای تازه تجربه جهان روبهروست و لزوماً در الگوی نسل پیشین نمیگنجد. بنابراین، محدود شدن برخی تجربههای فرهنگی سنتی الزاماً به معنای کاهش همه شکلهای سرمایه فرهنگی نیست و نسل جدید ممکن است از مسیرهای متفاوت و منابع تازه، دانش و تجربه فرهنگی خود را گسترش دهد. او تأکید کرد که بهجای انتظار برای شباهت کامل نسلها، باید تفاوتها و نقاط اشتراک آنها را شناخت و زمینه گفتوگو را فراهم کرد.در بحث کاهش تیراژ کتاب و تغییر الگوهای مطالعه نیز علیخواه بر ضرورت بررسی پیچیدهتر شاخصهای فرهنگی تأکید کرد. او کتاب را همچنان یکی از شاخصهای مهم توسعه فرهنگی دانست، اما یادآور شد که گسترش رسانههای دیگر و تغییر شیوه دسترسی به منابع فرهنگی نیز باید در نظر گرفته شود.
او با اشاره به
تجربه دانشگاهی خود و ناآشنایی برخی دانشجویان با رمانهای کلاسیکی مانند «بینوایان» و «ژان کریستف»، از تغییر شیوه مواجهه نسل جدید با ادبیات گفت؛ نسلی که گاهی تماشای فیلم یا خواندن خلاصههای دیجیتال را ترجیح میدهد. در عین نگرانی از کنار گذاشته شدن آثار ادبی، این پرسش را مطرح کرد که آیا میتوان لذت و سرمایه فرهنگی را صرفاً با معیارهای نسل گذشته سنجید؟او همچنین کتابخوانی را بهتنهایی معیار فرهنگمداری ندانست و با اشاره به تعبیر «کتابهای سمی»، از محتوای برخی آثار پرفروش، گرایش به قهرمان و منجی، رواج فالگیری در شرایط ناامیدی و غلبه ادبیات توسعه فردی سخن گفت. از نظر علیخواه، تقلیل موفقیت و شکست به مسئولیت فردی، زمینههای اجتماعی و ساختاری را نادیده میگیرد و خود نیازمند نقد جامعهشناختی است.در بخش دیگری از نشست، تکرار فیلمهای جنگ جهانی دوم در سینما و گرایش به نوستالژی بررسی شد. علیخواه این پدیده را با بیثباتی و پیشبینیناپذیری زندگی مرتبط دانست و بازگشت به اشیاء، خاطرات و تصاویر گذشته، از وسایل قدیمی تا فیلم «هامون»، را تلاشی برای یافتن آرامش و معنا در زمانه ناپایدار توصیف کرد.
او همچنین استقبال از آثار ویکتور فرانکل را در پیوند با شرایط اجتماعی و تلاش انسان برای معنا بخشیدن به زندگی و تحمل رنج قابل بررسی دانست. در پاسخ به پرسشی درباره طلاق نیز به ارتباط افزایش تحصیلات، اشتغال و استقلال اقتصادی زنان با تحولات خانواده اشاره کرد و توضیح داد که افزایش طلاق، در کنار پیامدهای اجتماعی، میتواند نشانه افزایش استقلال زنان نیز باشد.سخنان علیخواه در شهرکتاب اهواز، از بحث درباره سلیقه و سرمایه فرهنگی به پرسشی گستردهتر درباره رابطه اقتصاد، خانواده، طبقه اجتماعی، رسانه و آینده فرهنگ رسید. مسئله محوری نشست، فاصله میان خواستن و توانستن در طبقه متوسطی بود که همچنان خواستهها و سلیقههای فرهنگی دارد، اما ممکن است توان اقتصادی تحقق آنها را از دست داده باشد؛ فاصلهای که میتواند بر تجربههای فرهنگی، روابط اجتماعی و افق تخیل اثر بگذارد. در کنار این نگرانی، پرسش از آینده سرمایه فرهنگی نسل جدید نیز مطرح ماند: آیا محدود شدن فرصتهای اقتصادی، میراث فرهنگی نسل بعد را تضعیف میکند یا نسل تازه با تکیه بر رسانهها و منابع متفاوت، صورتهای تازهای از فرهنگ میسازد؟ پرسشی که این نشست، بهجای صدور حکمی قطعی، پیش روی مخاطبان گذاشت.
