
بمب اتم؛ حرام حتی برای بازدارندگی
اسلام دین صلح، آرامش و سلامت است، نه دینی که اساس آن بر جنگ و کشتار استوار باشد
*** در منابع اسلامی چه مبانی قرآنی و روایی برای ممنوعیت کشتار جمعی و صیانت از جان انسانها وجود دارد؟ آیا میتوان از این آموزهها حکمی عام درباره ممنوعیت سلاحهای کشتار جمعی استخراج کرد؟
در پاسخ به این پرسش باید به دو نکته اشاره کنم؛ نخست اینکه خود واژه «اسلام» از ریشه «سِلم» گرفته شده است. ریشه «سین، لام و میم» در زبان عربی با مفاهیمی همچون سلامت، صلح، آشتی و زندگی مسالمتآمیز ارتباط دارد. بنابراین، اسلام دین صلح، آرامش و سلامت است، نه دینی که اساس آن بر جنگ، مقابله، نزاع، کشمکش، قتال و کشتار استوار باشد. این نکتهای است که باید به آن توجه کرد.
نکته دیگر اینکه در آیات قرآن کریم، آموزههایی وجود دارد که انسانها را به حرکت در مسیر صلح، سلامت و زندگی مسالمتآمیز دعوت میکند. برای نمونه، در آیه شریفه «ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّهً»، واژه «کافّه» به معنای همگی و جملگی است؛ بنابراین، میتوان این عبارت را چنین معنا کرد: ای انسانها، همگی وارد فضای صلح، سلامت و زیست مسالمتآمیز شوید. این نیز یکی از مبانی قرآنی در این زمینه است.
فقهایی که معصوم نیستند، نمیتوانند حکم جهاد ابتدایی صادر کنند/ مسلمانان در شرایط عادی حق ندارند به جامعه دیگری حمله کنند
*** آیا در شرایط جنگ یا تهدید موجودیتی، ضرورت دفاع از کشور میتواند احکام مربوط به منع تولید و استفاده از سلاحهای کشتار جمعی را تغییر دهد؟ همچنین تهدید به استفاده از چنین سلاحهایی، حتی بدون بهکارگیری عملی آنها، از منظر فقه اسلامی چه حکمی دارد؟
در فقه ما، فقها معتقدند که جهاد ابتدایی تنها با حکم شخص معصوم امکانپذیر است و نمیتوان آن را با جهاد دفاعی یکسان دانست.جهاد دفاعی به این معناست که وقتی دشمنی به انسان حمله میکند، فرد در مقام دفاع برآید و از خود محافظت کند. این اصل، پیش از آنکه در کتاب و سنت و آیات و روایات به آن مراجعه کنیم، یک اصل عقلی و عقلایی است. انسان در برابر کسی که قصد دارد به او یا جامعهاش آسیب و زیان وارد کند، به حکم طبیعت، ذات و فطرت خود از خویش دفاع میکند. بنابراین، جهاد دفاعی و جنگ با هدف دفاع، حتی پیش از مراجعه به متون دینی، از منظر عقل و سیره عقلا امری پذیرفتهشده است.
اما جهاد ابتدایی به این معنا نیست که مسلمانان از ابتدا و بدون آنکه مورد حمله قرار گرفته باشند، حق داشته باشند به کشور یا جامعه دیگری حمله کنند، به جنگ با مردم آن برخیزند و درصدد کشتن و از پای درآوردن آنها برآیند. چنین حقی برای مسلمانان در شرایط عادی وجود ندارد؛ مگر اینکه در زمان پیامبر یا امام معصوم، خود ایشان تشخیص دهند که باید به جامعهای حمله کرد و برای چنین اقدامی تدارک دید.
اما در زمان حاضر، یعنی دوران غیبت امام معصوم، ما چنین حقی نداریم. منظور از «ما» در اینجا فقهایی هستند که معصوم نیستند و ازاینرو نمیتوانند حکم جهاد ابتدایی را صادر کنند. این نیز نکته دیگری است که باید به آن توجه داشت.
در زمینه ساخت سلاح هستهای هیچ مبنای فقهی نداریم/ حق نداریم موشکهایی بسازیم که هدف از آنها ترساندن تمام دنیا باشد
*** از منظر فقه اسلامی، چه تفاوتی میان ساخت تسلیحات با اهداف دفاعی و ساخت سلاحهایی با هدف تهاجم و نابودی جوامع دیگر وجود دارد؟ آیا تولید سلاحهای کشتار جمعی با چنین اهدافی، حتی پیش از استفاده عملی از آنها، حرمت شرعی دارد؟
این مبنای فقهی درباره ساخت سلاح و جهاد ابتدایی نیز باید مورد توجه قرار بگیرد. ما باید سلاحهایی در اختیار داشته باشیم که بتوانیم با استفاده از آنها از خود دفاع کنیم و در صورت لزوم، مقابلهبهمثل داشته باشیم؛ اما ساخت سلاحی با این هدف که خودمان آغازگر استفاده از آن باشیم و بخواهیم جامعه، ملت یا گروهی از انسانها را، چه در کشورهای همسایه و چه در نقاط دیگر جهان، هدف قرار دهیم و نابود کنیم، جایز نیست. ساخت چنین سلاحی حرام است؛ زیرا کشتن انسانهای دیگر بدون آنکه ابتدا مورد تجاوز قرار گرفته باشیم، حرمت شرعی دارد.
نکته دیگری که میخواهم بر آن تأکید کنم این است که سلاح باید برای دفاع از خودمان باشد، نه برای حمله به کشور یا جامعهای دیگر. برای مثال، ما حق نداریم از ابتدا موشکهایی بسازیم که هدف از آنها ترساندن تمام دنیا، تحت سلطه قراردادن جوامع دیگر و ایجاد هراس در میان ملتها باشد. خداوند انسانها را با تفاوتهای گوناگون آفریده و جوامع مختلفی پدید آورده است. هر جامعهای دین، عقاید و شیوه زندگی خود را دارد و خداوند به همه این انسانها در پهنه زمین روزی میرساند.
ما نباید صرفاً خود را فرقه ناجیه بدانیم و تصور کنیم که فقط ما بر حق هستیم و دیگران همگی بر باطلاند و سپس بر اساس چنین تصوری تصمیم بگیریم که سایر انسانها و جوامع را نفی کنیم و شعار مرگ بر آنها سر دهیم. همچنین نباید به خودمان اجازه دهیم بر مبنای چنین تصوری سلاحی بسازیم که بتواند دیگران را از بین ببرد. ما در این زمینه هیچ مبنای فقهی نداریم.
نکته دیگر اینکه اساس دین ما بر زیست و حیات مسالمتآمیز استوار است. خداوند خود حی است و حیات یکی از صفات اوست. هنگامی که اراده کرد، ما انسانها را آفرید و به وجود آورد. این امر نشان میدهد که مطلوب الهی برای انسانها، زندگی و حیات است، نه مرگ و نیستی. اساس آفرینش بر حیات استوار است، نه ممات.
بنابراین، هنگامی که تصمیم میگیریم انسانی دیگر یا جامعهای را که دارای حیات و زندگی است از بین ببریم، در واقع برخلاف اراده الهی حرکت کردهایم؛ چراکه اساس خلقت بر زندگی انسانها قرار گرفته است. ما باید تلاش کنیم در کنار دیگر انسانهایی که بر روی کره زمین زندگی میکنند، به حیات خود ادامه دهیم، نه اینکه زندگی دیگران را به خطر بیندازیم، آنها را به مرگ تهدید کنیم یا درصدد نابودیشان برآییم.
این مبنا باید همواره در ذهن ما حاضر باشد: اصل اولیه و قاعده بنیادین، حیات انسانهاست، نه ممات آنها. بنابراین، در ساخت سلاحها و ابزارهای نظامی نیز باید همین اصل را مدنظر قرار دهیم.
ما حق نداریم، برای مثال، از بمب اتمی برای کشتن انسانهای دیگر استفاده کنیم؛ حتی اگر با آنها اختلافنظر داشته باشیم. اختلاف در مکتب، دین و عقیده در همه جای دنیا وجود داشته و دارد. قرآن کریم نیز میفرماید: «وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ»؛ یعنی خداوند انسانها را به ملتها و قبایل گوناگون تقسیم کرده و با عقاید و باورهای متفاوت آفریده است. بنابراین، اختلاف عقیده، مکتب و دین در سراسر جهان وجود داشته، دارد و خواهد داشت و این بخشی از اراده و خواست الهی است.
در نتیجه، ما نهتنها حق نداریم، بلکه اساساً نمیتوانیم همه مردم جهان را شبیه خودمان کنیم؛ یعنی کاری کنیم که همگی مانند ما فکر کنند، بیندیشند و عقیده داشته باشند. چنین چیزی نه امکانپذیر است و نه اراده خداوند بر آن تعلق گرفته است. بنابراین، ابزارها و سلاحهایی هم که میسازیم باید بهگونهای باشند که به جوامع دیگر آسیب نرسانند و حیات انسانها را به خطر نیندازند.
نکته دیگر اینکه در فقه ما، جان، آبرو و مال مردم از محترمترین و مقدسترین امور به شمار میروند. جان مردم، آبروی آنها و اموالشان سه مورد از مهمترین موضوعاتی هستند که مورد توجه شارع مقدس قرار دارند. به این معنا که ما حق نداریم به اموال دیگران آسیب بزنیم، به آبروی آنها تعرض کنیم یا به جانشان لطمهای وارد آوریم. خون انسانها نیز محترم است. بنابراین، اگر این سه اصل را در نظر بگیریم، روشن میشود که ما از ابتدا حق نداریم ابزارهایی بسازیم که با استفاده از آنها خون مردم ریخته شود، اموالشان نابود شود یا به آبروی آنها تعرض صورت بگیرد. این نیز یکی از اصولی است که باید در این مسئله مورد توجه قرار دهیم.
نکته پایانی اینکه ساخت بمب اتمی طبیعتاً با این پیامد همراه است که در صورت استفاده از آن، شمار زیادی از انسانهای بیگناه جان خود را از دست بدهند. هنگامی که بمبی در یک شهر منفجر میشود یا از سلاحهای شیمیایی و بیولوژیک استفاده میشود، بسیاری از کودکان و زنان کشته میشوند؛ درحالیکه هیچ گناهی مرتکب نشدهاند. در واقع، به دلیل هوا و هوس و اختلافات و درگیریهای گروهی از سران و حاکمان، شمار زیادی از انسانهای بیگناه قربانی میشوند. چنین اقدامی نیز از نظر شرعی حرام است و حرمت دارد. به نظر من، این نکات باید مورد توجه قرار بگیرند.
نکته دیگری را هم اضافه کنم و آن اینکه امروزه در جهان، در برابر هر سلاح جدیدی که ساخته و وارد میدان میشود، ابزار و سلاحی برای مقابله با آن نیز طراحی میکنند. برای مثال، ممکن است ما بمب اتمی بسازیم، اما دیگران نیز ابزارهایی برای خنثیکردن آن تولید کنند. نمونه این مسئله را امروز در حوزه پهپادها میبینیم؛ پهپادهایی برای تخریب یک منطقه به پرواز درمیآیند، اما در مقابل، موشکهایی ساخته میشوند که این پهپادها را در آسمان هدف قرار میدهند و از بین میبرند. بنابراین، در برابر سلاحهایی که ساخته میشوند، ابزارهای مقابله با آنها نیز در جهان توسعه پیدا میکنند.
پس ما باید بهگونهای حرکت کنیم که جنگ، درگیری و نزاع میان انسانها اساساً ریشهکن شود؛ وگرنه اینکه بخواهیم بمبی بسازیم که بهاصطلاح نقش بازدارنده داشته باشد، لزوماً به معنای دستیابی به چنین هدفی نیست؛ چراکه در برابر هر وسیله و ابزاری که ساخته میشود، ابزار مقابله با آن نیز در جهان طراحی و تولید شده و خواهد شد.
چه نوع تفکری وجود دارد که تمام جهان و همه کشورها را دشمن خود میپندارد؟ / برای خودمان جنگی خیالی ترسیم میکنیم و به دنبال ساخت سلاح میرویم
*** اگر هدف از تولید و نگهداری سلاح هستهای استفاده از آن نباشد، بلکه بازدارندگی و جلوگیری از حمله دشمن باشد، آیا این هدف میتواند از نظر شرعی تولید چنین سلاحی را توجیه کند؟ نسبت میان بازدارندگی نظامی و ممنوعیت شرعی این تسلیحات چگونه تعریف میشود؟
اگر قرار باشد میلیاردها دلار از بودجه عمومی و بیتالمال را صرف تولید و نگهداری ابزاری کنیم که ادعا میشود نقش بازدارنده دارد، درحالیکه واقعیتهای عینی نشان میدهند چنین بازدارندگیای لزوماً محقق نمیشود، این هزینهکرد مبنای شرعی ندارد. صرف چنین حجم عظیمی از منابع و سرمایهها برای یک تصور و توهم، در واقع هدر دادن اموال و سرمایههای عمومی است. ما باید از راههای دیگری برای حل این مسائل استفاده کنیم.
همانطور که پیشتر عرض کردم، باید بنشینیم و بررسی کنیم که اساساً چرا باید بجنگیم، چرا باید با یکدیگر درگیر شویم و چرا باید تا این اندازه در پی کشتن یکدیگر باشیم. این مسئلهای است که باید درباره آن تأمل و برای حل آن چارهاندیشی کرد. باید سیره عقلا را بررسی کنیم و ببینیم عقلای جهان امروز در این زمینه چه دیدگاهی دارند.
اینکه دائماً تصور کنیم باید با دشمنان بجنگیم و آنها را نابود کنیم، خود نیازمند بازنگری است/ اینکه بخواهیم تمام جهان را تغییر دهیم، سازمان ملل را دگرگون کنیم، چیزی جز تخیلات نیست
ما گاهی برای خودمان یک جنگ فرضی و تخیلی ترسیم میکنیم و سپس بر اساس آن میگوییم باید به فلان کشور حمله کنیم، فلان جامعه را نابود کنیم و برای رسیدن به چنین اهدافی نیز ابزارهای خاصی بسازیم. درحالیکه به اعتقاد من، اساس این تفکر از ابتدا نادرست است. اینکه دائماً بنشینیم و تصور کنیم باید با دشمنان بجنگیم و آنها را نابود کنیم، خود نیازمند بازنگری است. باید پرسید ریشه این دشمنی از کجا ناشی میشود؟ چه نوع تفکری وجود دارد که تمام جهان و همه کشورها را دشمن خود میپندارد؟
ما ابتدا باید در این نگرش تجدیدنظر کنیم. آیا نمیتوان به شکل دیگری اندیشید و جهان را به گونه دیگری تصویر کرد؟ میتوان جهان را مجموعهای از جوامع متنوع دانست که هرکدام ویژگیها، عقاید و باورهای خاص خود را دارند و ما نیز یکی از همین جوامع بشری هستیم. در چنین شرایطی، میتوانیم با حفظ عقاید و باورهای خود، در جامعه خود زندگی کنیم و در امور دیگر جوامع مداخله نداشته باشیم.
اینکه بخواهیم تمام جهان را از نو بسازیم، شورای امنیت را تغییر دهیم یا مدعی شویم که میخواهیم عدالت را در سراسر دنیا برقرار کنیم، به نظر من، ادعاهایی واهی و توخالی است. اینها بیشتر به خیالاتی شباهت دارند که با واقعیتهای موجود تناسبی ندارند. ما باید به اندازه توان و ظرفیت خودمان، در جامعه خود زندگی کنیم و آن را بر اساس عقاید، افکار، اندیشهها، مکتب و مذهب خود سامان دهیم؛ نه اینکه بخواهیم تمام جهان را تغییر دهیم، سازمان ملل را دگرگون کنیم یا با حضور در آنجا به سخنرانیهای مذهبی و ذکر مصیبت بپردازیم و حسینیه برپا کنیم. اینگونه ادعاها و اقدامات، از نظر من، مبنای منطقی و واقعبینانهای ندارند و چیزی جز تخیلات نیستند.
متأسفانه برخی چنین دیدگاههایی را مطرح میکنند، بر اساس توهمات و تصورات بیمبنای خود جنگی را ترسیم میکنند و سپس نتیجه میگیرند که برای ورود به این جنگ باید ابزارهای نظامی خاصی تولید کرد. درحالیکه به اعتقاد من، این تفکر از اساس نادرست است. ما باید تنوع جوامع بشری را در کره زمین بپذیریم و در درجه نخست، جامعه خودمان را بر اساس ایدهها، افکار و اندیشههای خودمان بسازیم. چه کار داریم که بخواهیم کشورهای دیگر، سازمان ملل، شورای امنیت یا نظام حقوق بشر را تغییر دهیم؟ اینها به اعتقاد من، چیزی جز مجموعهای از تخیلات نیستند. ضمن اینکه خداوند نیز بیش از توان و قدرت انسانها، بر آنها تکلیف نمیکند.
