از آلاینده تابستانه هوای تهران چه می دانیم؟

گاز ازن از ترکیب سه اتم اکسیژن ایجاد می شود و یک اکسیدکننده قوی است. ازن موجود در سطح زمین برای سلامتی انسان، جانوران و گیاهان مضر است و از آن به عنوان ازن بد و آلاینده یاد می‌شود. این گاز به‌طور مستقیم در هوا منتشر نمی‌شود بلکه توسط واکنش‌های شیمیایی بین اکسیدهای نیتروژن و ترکیبات آلی فرار در حضور نور خورشید ایجاد می‌شود، از این رو میزان ازن در تابستان و در وسط روز بیش از سایر مواقع است. گازهای خروجی از تاسیسات صنعتی و نیروگاه‌ها، اگزوز موتور خودرو، بخارات بنزین و حلال های شیمیایی برخی از منابع اصلی تولید آن هستند.
 
تاثیر پرتو فرابنفش بر افزایش میزان آلاینده ازن
مقدار ازن در تابستان به‌طور مستقیم تحت تأثیر شدت تابش خورشید قرار دارد. هر چه شدت تابش پرتو فرابنفش بیشتر باشد، غلظت ازن نیز افزایش می‌یابد. به گفته حمیدرضا خورشیدی – مدیر کل هواشناسی استان تهران- بیشترین میزان تابش فرابنفش و در نتیجه تولید ازن، معمولاً بین ساعت ۱۰ صبح تا ۱۶ اتفاق می‌افتد اما ممکن است میزان ازن در دستگاه‌های سنجش هوا با کمی تأخیر نمایش داده شود چون این دستگاه‌ها معمولاً میانگین ۱۲ ساعت گذشته را گزارش می‌کنند بنابراین ازن تولیدشده در ساعت ۱۰ صبح ممکن است بلافاصله در داده‌ها دیده نشود و بعد از مدتی بر سامانه‌ها تاثیرگذار باشد.

چگونگی اندازه‌گیری ازن
اندازه‌گیری ازن با استفاده از دستگاه‌های دیجیتال تخصصی و ویژه انجام می‌شود. غلظت این شاخص اولین بار روش اندازه‌گیری «دابسون» سنجیده شد که طی آن لایه‌ای از ازن فشرده می‌شود و مقدار آن از طریق محاسبه به دست می‌آید اما در مقدار ازن سطح زمین، با دستگاه‌ها اندازه‌گیری می‌شود.

 
در سال‌های اخیر میزان گرد و غبار در هوای تهران افزایش پیدا کرده است و این وضعیت حتی در تابستان هم دیده می‌شود. به گفته خورشیدی در تابستان برخلاف تصور رایج، افزایش ذرات معلق یا گردوغبار به‌طور مستقیم باعث تشدید شاخص ازن نمی‌شود حتی شاید گاهی به دلیل افزایش پراکنش آن، مقدار تشکیل ازن را کاهش دهد. 

تاثیر آلاینده ازن بر سلامت مردم
بر اساس اعلام شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، ازن موجود در هوایی که تنفس می‌کنیم می تواند به سلامتی ما آسیب برساند، به‌ویژه در روزهای گرم و آفتابی که به‌طور معمول ازن به حد ناسالم می‌رسد حتی میزان نسبتا پایین ازن می‌تواند باعث بروز عوارض بر سلامتی انسان شود، به‌ویژه مبتلایان به بیماری‌های ریوی، کودکان، سالمندان و افرادی که در خارج از منزل فعال هستند ممکن است به ازن حساس باشند.
 
در مواجهه با ازن، کودکان در معرض بیشترین خطر هستند زیرا ریه‌های آن‌ها هنوز در حال رشد و تکامل و معمولا فعالیت آن‌ها در خارج از منزل، در زمانی که سطح ازن بالا است، زیاد است که این خود باعث افزایش احتمال تاثیر ازن بر آنان می‌شود همچنین احتمال بروز آسم در کودکان بیشتر از بزرگسالان است.
 
تنفس ازن می‌تواند انواع مشکلات سلامتی از جمله درد قفسه سینه، سرفه، سوزش گلو و گرفتگی ریه را موجب شود علاوه بر آن می‌تواند برونشیت، آمفیزم (نوعی بیماری ریوی است که منجر به از بین رفتن خاصیت ارتجاعی ریه و از بین رفتن دیواره آلوئول‌های ریه می‌شود) و آسم را بدتر کند.

گاز ازن در سطح زمین همچنین می‌تواند ریه‌ها را برای عفونت مستعدتر کند، عملکرد ریه را کاهش دهد و موجب التهاب جدار ریه‌ها شود و حتی در زمان ناپدید شدن علائم، آسیب به ریه را ادامه می‌دهد. قرار گرفتن در معرض ازن به‌طور مکرر و طولانی مدت ممکن است باعث ایجاد زخم دائم در بافت ریه و سرطان ریه شود.
 

 از آنجاکه گاز ازن یک اکسید کننده بسیار قوی است، حد استاندارد آن ۰.۱۲۵ قسمت در میلیون (ppm) از حجم هوا است و منظور این است که اگر متوسط غلظت این آلاینده در ساعت کمتر از این مقدار باشد، به لحاظ این آلاینده هوا سالم است و اگر بیشتر بود بسته به میزان غلظت، هوا را در شرایط ناسالم برای گروه های حساس، ناسالم، بسیار ناسالم و یا خطرناک قرار می‌دهد.
 
در صورتی که غلظت ازن بالاتر از حد مجاز سلامت باشد، کودکان و بزرگسالان فعال و افراد مبتلا به بیماری‎های ریوی مانند آسم باید از مواجهه طولانی‌مدت در فضای باز اجتناب کنند و در صورتی‌که میزان این گاز در شرایط ناسالم قرار گیرد بقیه افراد از جمله کودکان باید حضور خود را فضای باز محدود و یا در صورت نیاز متوقف کنند.
 
نکته قابل توجه این است که برخی از دستگاه‌های تصفیه هوای خانگی با تولید گاز ازن به تصفیه هوا می‌پردازند و باید توجه به خطرات ناشی از ازن، استفاده از این دستگاه‌ها به هیچ وجه توصیه نمی‌شود.