پیگیری وضعیت افراد دارای افکار«خودکشی»
به گزارش ایسنا، خودکشی را نمیتوان صرفاً در آمار افرادی که اقدام به انجام این کار کرده یا جان خود را از دست دادهاند دستهبندی کرد، چراکه پشت هر موردی، زنجیرهای از افکار، بحرانها و نشانههایی وجود دارد که ممکن است مدتها پیش از اقدام آغاز شده باشد که بخشی از آن اساساً در آمارهای رسمی دیده نمیشود؛ در این زمینه نیز برآوردهای اعلام شده از سوی معاون سازمان بهزیستی نشان میدهد نسبت افکار خودکشی به اقدام حدود ۱۰ تا ۲۰ برابر است؛ به عبارتی بخش بزرگی از جمعیت در معرض خطر، پیش از آنکه اقدام به خودکشیشان ثبت شود، در مرحلهای قرار دارند که امکان مداخله و پیشگیری وجود دارد.اما این چرخه در اینجا تمام نمیشود، احتمال تکرار در افرادی که قبلا سابقه اقدام یا وجود افکار خودکشی داشتهاند بیشتر از سایر افراد است که همین موضوع، ضرورت تغییر نگاه از مداخله در لحظه بحران را به پیگیری پس از مداخله تغییر میدهد.
افکار خودکشی ۱۰ تا ۲۰ برابر اقدام به خودکشی است
در همین راستا سیدحسن موسویچلک- معاون امور سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی کشور، در گفت وگو با ایسنا با اشاره به برنامه ملی پیشگیری از خودکشی و اقدامات سازمان بهزیستی در این زمینه اظهار کرد: موضوع پیشگیری از خودکشی در سازمان بهزیستی تقریباً از سال ۱۳۷۱ آغاز شد و شروع این اقدامات نیز بیشتر در منطقه ایلام بود؛ البته باید این نکته را در نظر گرفت که پیشگیری از خودکشی الزاماً همیشه با عنوان مشخص «برنامه پیشگیری از خودکشی» انجام نمیشود. برای مثال، آموزش مهارتهای زندگی یکی از برنامههایی است که یکی از آثار و نتایج آن میتواند پیشگیری از خودکشی باشد.
وی با بیان اینکه طی سالهای مختلف، برنامهها و اقدامات متعددی در این حوزه از سوی دستگاههای مختلف انجام شده است، به سابقه اقدامات وزارت بهداشت در زمینه پیشگیری از خودکشی گفت: وزارت بهداشت حتی پیش از سال ۱۳۸۰ نیز در این حوزه برنامه داشت. در سال ۱۳۸۱ نیز برنامهای با همکاری وزارت بهداشت، وزارت کشور، آموزش و پرورش، سازمان بهزیستی و دستگاههای مختلف در این زمینه تدوین شد و پس از آن نیز وزارتخانه پروتکلی برای این موضوع تهیه کرد. علاوه بر این نیز در ادوار مختلف، سازمانهای گوناگون از جمله آموزش و پرورش، بهزیستی و وزارت بهداشت در زمینه پیشگیری از خودکشی فعالیت کردهاند. مراکز مشاوره و تشکلهای مرتبط نیز در این زمینه نقش داشته و همچنان فعالیت میکنند.
شکلگیری برنامه کنترل و کاهش خودکشی
وی با اشاره به شکلگیری برنامه کنترل و کاهش خودکشی در چارچوب برنامههای شورای اجتماعی کشور در سال گذشته گفت: سال گذشته، در قالب برنامههای فوقالعاده شورای اجتماعی کشور، یکی از برنامهها به موضوع کنترل و کاهش خودکشی اختصاص یافت. در این برنامه، وزارت بهداشت، وزارت کشور، سازمان بهزیستی، سازمان برنامه و بودجه، آموزش و پرورش، وزارت ورزش و جوانان، وزارت علوم و دستگاههای مختلف درگیر شدند و توافقی نیز در شورای اجتماعی کشور صورت گرفت.
چالش اجرای برنامه پیشگیری از خودکشی به دلیل عدم تخصیص بودجه
برنامه به شکل کامل اجرا نشد
به گفته موسویچلک، در ذیل کارگروه آسیبها و مسائل اجتماعی، چند کمیته شکل گرفت که یکی از آنها کمیته موضوع پیشگیری از خودکشی بود و معاونت بهداشت وزارت بهداشت محوریت آن را بر عهده داشت. اگرچه سال گذشته این برنامه تدوین شد، اما به دلایل مختلف که عمدتاً به عدم تخصیص بودجه مربوط میشد، برنامه به شکل کامل و مطابق آنچه پیشبینی شده بود، اجرا نشد.
وی ادامه داد: امسال نیز حدود سه هفته پیش جلسه مجددی در این زمینه برگزار و قرار شد بودجه مورد نیاز تأمین و برنامه اجرا شود؛ با این حال، اقدامات سازمان بهزیستی در حوزه پیشگیری از خودکشی را صرفاً به تصویب و تخصیص این بودجه محدود نکردهایم.
معاون امور سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی با بیان اینکه این سازمان در سالهای مختلف دورههای آموزشی مرتبط با پیشگیری و مداخله در خودکشی برگزار کرده است، اظهار کرد: دورههای مختلف پیشگیری از خودکشی و مداخله در این حوزه را بهصورت مشترک با همکاری دفتر مشاوره و اورژانس اجتماعی برگزار کردهایم. در شرایط فعلی نیز با توجه به اینکه نوع آموزشها به گونهای بود که نیاز به حضور افراد داشت، دورههای حضوری برگزار شد و امسال نیز این دورهها را ادامه دادیم.
وی درباره جامعه هدف این آموزشها گفت: همیاران سلامت روان ما آموزش دیدهاند و این آموزشها برای کارشناسان سازمان، همیاران سلامت روان، گروههای محب و افرادی که در مراکز مشاوره ما فعالیت میکنند، ارائه شده است.
پیگیری وضعیت افراد دارای افکار یا سابقه اقدام به خودکشی
معاون امور سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی در ادامه از تدوین و نهایی شدن برنامهای اختصاصی برای پیگیری افراد دارای افکار یا سابقه اقدام به خودکشی خبر داد و گفت: در کنار توافقی که با وزارت کشور در قالب یک برنامه فرابخشی و بینسازمانی انجام دادهایم، برنامه دیگری نیز در داخل سازمان بهزیستی تدوین کردهایم که از سال گذشته آغاز شده و امسال نیز در ۱۶ استان اجرا میشود. طبق این برنامه، افرادی که افکار خودکشی داشتهاند یا اقدام به خودکشی کردهاند و از طریق خط ۱۴۸۰، خط ۱۲۳، اورژانس اجتماعی یا مراکز مشاوره سازمان بهزیستی با سازمان ارتباط گرفتهاند و همچنین افرادی که به مراکز درمانی مراجعه کردهاند، مورد توجه قرار میگیرند.
وی در پاسخ به پرسشی درباره نسبت افکار خودکشی، اقدام به خودکشی و موارد منجر به فوت به ایسنا گفت: بهطور معمول، اقدام به خودکشی در زنان و موارد منجر به فوت در مردان بیشتر گزارش میشود. معمولاً گفته میشود فوت ناشی از خودکشی در مردان حدود سه برابر زنان است و اقدام به خودکشی در زنان نیز معمولاً حدود سه برابر مردان است؛ البته ممکن است این نسبتها در برخی مناطق متفاوت باشد. درباره افکار خودکشی نیز برخی برآوردها از نسبت حدود ۲۰ برابری افکار خودکشی نسبت به اقدام حکایت دارد.
اجرای آزمایشی طرح در تهران و توسعه آن در ۱۶ استان
موسویچلک توضیح داد: با توجه به اینکه احتمال تکرار افکار یا اقدام به خودکشی معمولاً در افرادی که سابقه اقدام به خودکشی یا افکار خودکشی دارند بیشتر است، در این راستا در سازمان گروهی را برای این منظور آموزش دادهایم تا پس از ارائه خدمات موردنیاز به فرد، پس از گذشت مدتی مجدداً با او جهت پیگیری وضعیتاش تماس بگیرند؛ این کار در تهران بهصورت آزمایشی انجام شده و اکنون در قالب برنامهای برای ۱۶ استانی که فراوانی خودکشی داشتهاند، پیشبینی شده، در حال توسعه است.
موسویچلک هدف از اجرای این برنامه را شناسایی و پیگیری وضعیت افرادی که احتمال تکرار اقدام به خودکشی در آنها وجود دارد، عنوان کرد تا اگر فردی دارای افکار خودکشی است، از تبدیل این افکار به اقدام جلوگیری شود و اگر فردی اقدام کرده است، از تکرار آن و در نهایت فوت فرد پیشگیری شده و مداخلات و حمایتهای لازم به او ارائه شود.
وی ادامه داد: در شرایط فعلی ممکن است فردی با ۱۴۸۰ تماس بگیرد، اعلام کند که افکار خودکشی دارد و پس از پایان تماس، ارتباط قطع شود؛ در این شرایط ما دیگر اطلاعی از وضعیت فرد نداریم. حتی اگر فرد را به مراکز مشاوره ارجاع دهیم، ممکن است مراجعه نکند، چراکه در نظام ارجاع فعلی، الزامی برای مراجعه فرد وجود ندارد. به همین دلیل بنا شد تا این فرآیند نظاممندتر شده و پس از انجام مداخله اولیه، وضعیت افراد در معرض خطر مجدداً پیگیری شود.
بیش از ۲۰ تا ۲۵ هزار تماس مرتبط با خودکشی با بهزیستی
معاون امور سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی کشور در پاسخ به پرسشی درباره تعداد تماسهای مرتبط با افکار و اقدام به خودکشی با خطوط ۱۴۸۰ و اورژانس اجتماعی، اظهار کرد: میزان این تماسها در دورههای مختلف متفاوت است، اما بر اساس آخرین گزارشی که سال گذشته منتشر شد، مجموع تماسهای مرتبط با افکار و اقدام به خودکشی با سازمان بهزیستی، بیش از ۲۰ تا ۲۵ هزار مورد بوده است.
وی این میزان تماس را نشانهای از افزایش اعتماد مردم به خطوط مداخله و مشاوره سازمان بهزیستی دانست و گفت: یکی از ویژگیهای مثبت این موضوع آن است که مردم به این خطوط اعتماد میکنند. وجود یک پناهگاه و محلی که فرد بتواند در شرایط بحرانی با آن تماس بگیرد، بسیار مهم است. گاهی فرد تصور میکند افکار خودکشی دارد، اما زمانی که با او تماس گرفته میشود، مشخص میشود موضوع چیز دیگری است. گاهی نیز فرد خودش نمیداند که دارای افکار خودکشی است، اما در جریان مشاورههایی که با او انجام میشود، ابعاد مسئله مشخص میشود.
موسوی چلک با اشاره به افزایش شناخت مردم از خطوط ۱۴۸۰ و ۱۲۳ و با بیان اینکه نسبت به گذشته، شناخت مردم از این دو خط افزایش پیدا کرده است، بر ضرورت اطلاعرسانی بیشتر درباره خطوط ۱۴۸۰ و ۱۲۳ تاکید کرد و گفت: هرچقدر اطلاعرسانی درباره این مراکز و خطوط بیشتر شود، باید بتوانیم پاسخگوی مراجعه و تماس مردم نیز باشیم. نباید از افزایش تماسهای مردم نگران باشیم و بگوییم ظرفیت پاسخگویی نداریم؛ اگر نیاز واقعی وجود دارد و مردم تماس میگیرند، نظام حکمرانی باید برای تسهیل دسترسی آنها به خدمات، تدبیر لازم را اتخاذ کند و این موضوع اجتنابناپذیر است.
برنامه بهزیستی برای توسعه مشاورههای برخط به مردم
معاون امور سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی کشور از تلاش برای صدور مجوز فعالیت مراکز خصوصی مشاوره تلفنی خبر داد و افزود: اکنون منتظریم وزارت اقتصاد بهعنوان مرجع ملی صدور مجوز، شیوهنامهای را که برای صدور مجوز مشاوره تلفنی به مراکز خصوصی تهیه کردهایم، در درگاه ملی مجوزها قرار دهد. در همین زمینه، هفته گذشته نیز جلسهای با وزارت اقتصاد داشتیم. به طور کلی در حال فراهم کردن تمام مسیرهایی هستیم که مردم بتوانند از طریق آنها به خدمات مشاورهای دسترسی پیدا کنند و این دسترسی الزاماً محدود به خط ۱۴۸۰ نباشد. همچنین در حال توسعه مشاورههای برخط هستیم، چراکه همه این ظرفیتها میتواند میزان بهرهمندی مردم از خدمات مشاورهای را در مواقع ضروری و زمانی که خودشان احساس نیاز میکنند، افزایش دهد.
موسویچلک با تأکید بر اینکه توسعه این خدمات نیازمند حمایت است، گفت: طبیعتاً برای ادامه این مسیر به حمایت نیاز داریم. بدون نیروی انسانی نمیتوان این خدمات را ارائه کرد و بدون پوشش بیمهای نیز نمیتوان خدمات مشاوره و روانشناسی را بهگونهای توسعه داد که در سبد زندگی مردم قرار گیرد.
سلامت روان به میزان سلامت جسم و معیشت در اولویت سبد زندگی مردم نیست
وی با اشاره به اینکه در شرایط کنونی، سلامت روان به اندازه سلامت جسم و معیشت در اولویت سبد زندگی مردم قرار ندارد، مگر زمانی که مسئله به مرحله حاد برسد، تاکید کرد: نظام حکمرانی هوشمند باید بهگونهای عمل کند که اجازه ندهد مسائل به مرحله حاد برسند و لازم است این مسیر را طی کنیم. با توجه به شاخصهای موجود در کشور، باید حوزه سلامت روانی- اجتماعی را بسیار جدیتر از گذشته مورد توجه قرار دهیم.
طراحی مداخلات پیشگیری از خودکشی متناسب با زیستبوم هر استان
موسویچلک در ادامه درباره برخی روشهای خشن در خودکشی، اظهار کرد: در برنامه کنترل و کاهش خودکشی، این موضوع نیز مورد توجه قرار گرفته و پیشبینی شده است که برنامههای پیشگیری، مبتنی بر زیستبوم هر استان طراحی و اجرا شوند.معاون امور سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی تأکید کرد: بنابراین برنامه پیشگیری و مداخله باید متناسب با زیستبوم هر استان طراحی شود و این موضوع در برنامه مداخلهای مشترکی که اکنون تدوین شده، مورد پیشبینی قرار گرفته است.
